Giới tinh hoa quyền lực là cuốn sách kinh điển về khoa học xã hội và phê bình xã hội của nhà xã hội học uy tín C. Wright Mills. Qua những phân tích toàn diện và phê bình sắc sảo, tác phẩm chỉ ra đầy đủ và toàn diện đầu tiên về cấu trúc và sự phân bổ quyền lực ở Mỹ, theo mô hình ba gọng kìm ăn khớp chặt chẽ với nhau, bao gồm: giới quân sự, giới doanh nghiệp và giới chính trị.

Giới Tinh Hoa Quyền Lực

Kể từ sau Thế chiến thứ hai, nước Mỹ luôn luôn khẳng định mình trong vai trò của một siêu cường, chi phối không chỉ đời sống chính trị thế giới mà đồng thời còn dẫn dắt các xu hướng định hình nên nền văn hóa quốc tế. Đến những ngày cuối năm 2020, hàng tỉ người trên hành tinh dường như vẫn không thể rời khỏi luồng tin tức được cập nhật liên tục về cuộc chạy đua vào chiếc ghế Tổng thống Mỹ, sự kiện tác động tới chính sách đối ngoại của hầu hết các quốc gia, quyết định vô số dịch chuyển trong cục diện quốc tế. Dân cư đa dạng, nhà nước dân chủ, nền tảng khoa học công nghệ tiên tiến, vũ khí hạt nhân, quyền phủ quyết trong Liên Hợp Quốc… không còn tiếp tục tạo nên ưu thế so sánh cho nước Mỹ giữa kỷ nguyên thống trị của kinh tế tri thức cùng sự trỗi dậy nhanh chóng của nhóm cường quốc mới từ khu vực rìa vành đai phát triển. Nhưng, ai đang thực sự đứng ở trung tâm của những biến đổi đang diễn ra từng ngày ở Mỹ và có thể trên khắp địa cầu. Trên thực tế, có một tầng lớp tinh hoa quyền lực đang đạo diễn toàn bộ cuộc chơi đó.

Tôi và lý thuyết phê bình xã hội của Mills

Câu hỏi tối quan trọng về việc ai thực sự lãnh đạo hay thống trị nước Mỹ hùng mạnh đã đeo đuổi tôi kể từ thời trung học. Tài liệu tôi tiếp cận thường chỉ mô tả cách mà hệ thống tam quyền phân lập ở Mỹ vận hành hoặc làm rõ tính chất dân chủ qua quy trình bầu cử Tổng thống Mỹ. Tôi cũng biết về gia tộc Rockefeller giàu có nhất trong lịch sử hiện đại đã từng lũng đoạn chính trị ra sao hoặc mường tượng về uy quyền thống soái của các chỉ huy quân sự như Tướng Douglas McArthur ở Viễn Đông hay Tướng Patton ở châu Âu. Nhưng chưa một tài liệu nào cung cấp cách tiếp cận từ bên trong mang tinh thần xã hội học phê phán cho tới khi đọc Giới tinh hoa quyền lực. Và C. Wright Mills đã cho thấy cách nhìn của bản thân ông gần gũi với lập luận kiểu tân Marxist của trường phái Frankfurt như thế nào trong The Power Elite (Giới tinh hoa quyền lực) xuất bản lần đầu năm 1956. Đúng hơn đây là sự hỗ dung giữa xã hội học theo chủ nghĩa thực dụng Mỹ với lý thuyết hiện thực lấy từ triết học chính trị. Xu hướng phê phán xã hội có vẻ không mấy lạ lẫm với giới trí thức phương Tây thập niên 1950 – 1970, thời kỳ nở rộ của làn sóng công kích nhắm vào chủ nghĩa tư bản từ các trí thức khoa học, đa số có thiện cảm với chủ nghĩa Marx “mới”. Michel Foucault, Erich Fromm, Jurgen Habermas, Simone de Beauvoir… xuất hiện cùng phong trào phê bình xã hội, nữ quyền, nhân quyền… là biểu tượng mới của đời sống tri thức. Mills dường như chịu ảnh hưởng từ cơn biến động tri thức này.

Ai là giới tinh hoa quyền lực ở Mỹ?

Wright Mills cho ta thấy một cách trần trụi nhất cấu trúc quyền lực cũng như các cấu phần của hệ thống quyền lực tại Mỹ và mối liên hệ đan cài phức tạp giữa các cấu phần đó. Tương tự quan điểm của Lenin về chóp bu quyền lực của đế quốc Mỹ cách đó nửa thế kỉ, Mills phân tích lần lượt các cấu phần tạo nên giới tinh hoa nói trên: giới chính trị dân sự, giới doanh nghiệp và giới quân sự. Ba lực lượng này gắn kết chặt chẽ, không tách rời trong tổng thể vận hành hướng về lợi ích của chính chúng cũng như lợi ích chung của nước Mỹ. Vượt lên sự phân tích của Lenin và những người kế tục ông về nhóm tinh hoa quyền lực ở Mỹ, Mills chỉ ra nguồn gốc hình thành, cơ sở tồn tại, động năng khuếch trương và vai trò của từng lực lượng trong ba lực lượng này.

Những chính trị gia chuyên nghiệp của thế kỷ 19 đã từng bước thỏa hiệp và san sẻ quyền lực thống trị với tầng lớp chỉ huy quân sự vốn bị kiềm tỏa bởi yêu cầu phục tùng dân sự ghi trong Hiến pháp Mỹ. Ở một phương diện khác, chưa có chính quyền độc tài nào được thiết lập cũng như chưa có một cuộc chính biến quân sự nào trong lịch sử Mỹ. Tuy nhiên, quyền lực chi phối chính sách quóc gia kể từ thế kỉ 20 đã có bóng dáng đáng kể của giới quân nhân, đặc biệt từ trước thời điểm nổ ra Thế chiến thứ hai. Sau năm 1945, nước Mỹ bước vào giai đoạn hậu chiến, New Deal hay Chính sách mới của Tổng thống F. Roosevelt dường như mở đường cho nhà nước chi phối lớn hơn nền kinh tế tư bản. Song, một thực tế rõ ràng phơi bày là bộ máy chính quyền dân sự và thậm chí ngay cả giới quân sự Mỹ đều có quan hệ mật thiết và nhận được hậu thuẫn rất lớn từ các nhóm tài phiệt, giới công nghiệp và tài chính. Câu chuyện của dự án Mahattan, Boeing, NASA, chương trình Star Wars… có nguồn cơn sâu xa từ sự bắt tay giữa chính trị, tài phiệt và quân sự. Nhận định mà Mills trích dẫn cho rằng viễn cảnh đáng sợ với chính quyền Mỹ không nằm ở sự sa lầy ở Triều Tiên mà nằm ở nền hòa bình không gợi lên tính bất ổn của hệ thống thế giới sau năm 1945, mặt khác nó kéo chúng ta tới sát thứ mà các nhóm chóp bu ở nước Mỹ luôn chờ đơi – chiến tranh, nguồn tăng trưởng đích thực. Vì Mills thiên tả, ông xây dựng hệ thống luận cứ cho hình ảnh một nước Mỹ “khao khát kéo dài mọi cuộc chiến”.

Chẳng có cân bằng nào cả!

Nhưng, bởi Mills hấp thụ tinh thần phê bình xã hội, ông cũng nhận ra một sự thật rằng, chính tính chất cân bằng và kiểm soát mà người Mỹ cũng như nhân loại vẫn thường tự hào khi nhắc đến một thiết chế được tổ chức tốt đã bị hiểu sai hoặc chưa từng được vận hành đúng nghĩa. Vấn đề là, ở nước Mỹ vào thập niên 1950, thế lực nào đang thực chất kiểm soát quyền lực? Cân bằng và kiểm soát được thiết lập trên giả định rằng, tất cả các nhóm xã hội có quyền lực được chia nhỏ và chúng bình đẳng, không lấn át, tuân thủ một luật chơi chung là Hiến pháp, có quyền lực ràng buộc đối phương. Nhưng chính quá trình lịch sử đã phá hủy tất cả, làm chệch hướng vận động của tính cân bằng và kiểm soát. Càng ngày nhánh hành pháp của chính phủ càng lấn lướt nhánh lập pháp của Quốc hội trong khi nhánh tư pháp hầu như vắng bóng vai trò. Các biến cố lớn trong nửa đầu thế kỉ 20 đã làm biến đổi thế quân bình lý thuyết của tam quyền phân lập. Thực tế, quyền lực hành pháp gia tăng thông qua những tình huống khẩn cấp và không vi hiến như tuyên bố chiến tranh, các đạo luật khẩn cấp trong thời chiến. Cũng như vậy tính cân bằng chưa bao giờ xác lập hoàn chỉnh trên bình diện xã hội Mỹ. Và về tổng thể chúng ta không biết cơ chế phân quyền dựa trên nguyên tắc cân bằng và kiểm soát xác lập từ thời lập quốc thế kỉ 18 liệu có được duy trì liên tục ở Mỹ hay không khi đến giữa thế kỉ 20, các thế lực trong giới tinh hoa đã gắn chặt vào nhau theo mọi móc xích, mọi hướng và thay đổi mỗi ngày. Các “liên minh” có thể đẩy nhóm này lên ở giai đoạn này lại có thể khiến nhóm suy giảm vị thế ở thời điểm khác. Chính trị – kinh tế – quân sự như một thể thống nhất, từ chiến lược tới thực thi ý tưởng.

Sau cùng thì, độc giả đừng tự đưa bản thân vào tình huống của những ông thầy bói mù xem voi, chỉ thấy một bộ phận mà đoán định nó như là toàn thể. Có thể Wright Mills đã cung cấp những tri thức hợp lý cũng như dự đoán đúng về xu thế vận động trong cấu trúc quyền lực và cấu trúc xã hội Mỹ từ thập niên 1950 đến ngày nay. Cũng có thể ông đã sai. Vì tri thức không hề đứng yên và kết luận từ 6 thập kỷ trước không thể đảm bảo tính chính xác lâu dài. Khoa học sẽ chỉ tiến triển khi con người không dừng lại khao khát khám phá. Mills tập trung tiếp cận ở góc độ cấu trúc và nếu ta để tâm thì, bối cảnh lịch sử của những năm 1950 đã ảnh hưởng sâu rộng tới không chỉ bản thân người trí thức, nó len lỏi cả vào trong những nhận định có vẻ khoa học nhất. Một nước Mỹ đang trong giai đoạn sung sức nhất của cuộc chạy đua vũ trang, công nghệ, gián điệp, chinh phục vũ trụ và chi phối địa cầu với Liên Xô sẽ ảnh xạ vào trong tổ chức quyền lực của chính nó ra sao. Chiến tranh Lạnh, xung đột ở Trung Quốc, Triều Tiên, Đông Dương với sự can dự trực tiếp, sâu rộng của Mỹ cũng làm biến đổi một nước Mỹ của thế kỉ 19 vốn theo đuổi chủ nghĩa biệt lập ở Tây bán cầu. Một chuỗi biến động không thể giữ cho một mô hình, một xã hội đứng yên mãi được.

Trần Anh Đức

Xem thêm:

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây